Szkoła jest instytucją, która od wieków przekazywała młodzieży kulturę i tradycję, umożliwiając trwanie narodów i cywilizacji. W minionym wieku pojawiły się jednak pomysły zmierzające do ograniczenia jej roli w edukacji.

Czy w XXI w. mogą zaowocować one konkretnymi rozwiązaniami zmieniającymi dotychczasowy sposób organizacji oświaty?
Pomysły wzywające do zarzucenia lub przynajmniej ograniczenia funkcjonowania systemu szkolnictwa w znanej wszystkim formie częściej pojawiały się w środowiskach lewicowych, niż prawicowych. Spotykamy je u ideologów komunistycznych oraz u radykałów lewicowych z lat ‘60 i ’70, a także – choć tutaj motywacja była odmienna – u konserwatywnych działaczy w krajach zachodnich.

Kołchoz zamiast szkoły 

“Szkoła jest narzędziem w rękach panującej klasy społecznej i wraz ze śmiercią tej klasy zamiera” – pisał sowiecki pedagog W. Szulgin.
Upadek kapitalizmu w sposób logiczny zwiastował nadejście kresu krwiopijczych instytucji, w tym także szkoły. Jej miejsce miała zająć teraz fabryka, ewentualnie kołchoz, niosąc „kaganek oświaty” i oświetlając życiową drogę młodym komunistom:
„Nie w szkole ani w domu dziecka, nie w retorcie chemicznej pracowni. Nie. Jego [młodego człowieka – dop. D.Z.] rodzi fabryka, rolnicze przedsiębiorstwo produkcyjne, walka klasowa” – dowodził ekscentryczny, nawet jak na warunki sowieckie, pedagog.
Miejsce nauczycieli zajęli brygadziści:
„Tam nie będzie pedagogów, lecz kierownicy i organizatorzy ich pracy o odpowiednim poziomie kultury i właściwym podejściu do dzieci” – wieścił Szulgin (cytaty za: Szkoły eksperymentalne w świecie 1900-1975, red. W. Okoń, Warszawa 1977, s. 315-320).

Tacy radykałowi musieli wcześniej czy później popaść w konflikt z przywódcami sowieckimi. Szkoła bowiem jako instytucja była zbyt ważnym narzędziem indoktrynacji, żeby pozwolono sobie na takie ideowe fanaberie. Wkrótce przeciw Szulginowi wystąpiła sama N.Krupska i A. Łunaczarski, a definitywnie teorię „obumierania szkoły” potępiła uchwała KPZR z 1931 r. (cyt. za: tamże s. 325-326).

Che Guevara jako nauczyciel 

Zbliżone pomysły miał w latach sześćdziesiątych Ivan Illich. Stworzył on w Portoryko specjalny instytut zajmujący się badaniem przemian cywilizacyjnych. Jego projekt „odszkolenia społeczeństwa” wpisywał się w ogólną atmosferę lat sześćdziesiątych, w których idee skrajnie lewicowe nabierały coraz większego rozpędu.

Idee te podjęli później antypedagodzy (np. R. Farsona, H. von Schoenebeck), którzy domagali się dla dzieci całych zestawów praw, a między nimi praw uwalniających od nauki szkolnej. O ile klasyczni antypedagodzy odwoływali się właściwie tylko do haseł typowo postmodernistycznych, doprowadzając do absurdu idee J.J. Rousseau, to I. Illich dodatkowo posługiwał się argumentami finansowymi, oraz powoływał się na wpływ przemian społecznych i cywilizacyjnych na system szkolnictwa.

Twierdził na przykład, że szkolnictwo nadmiernie obciąża budżety państwowe, że młodzież równie dobrze może być kształcona przez media czy zajęcia kursoryczne, że dorosły człowiek potrafi na kursach wieczorowych nauczyć się czytania i pisania w 6 tygodni, a równie dobrym miejscem do nauki może być partia maoistowska i oddział partyzancki.

W tym drugim przypadku powołuje się na Che Guevare, który „uważał oddział partyzantki za ostatni środek, dzięki któremu można uczyć ludzi prawdy o bezprawności panujących systemów politycznych” (I. Illich, Celebrowanie świadomości, Poznań 1994, przekł. A. Gomola, s.130).

Psychodeliczny odlot

W atmosferze lat sześćdziesiątych radykalne poglądy na temat systemu szkolnictwa głosili również twórcy ideologii „dzieci kwiatów”, a wśród nich dr Timothy Leary. Guru hippisów wzywał młodzież do „odpadnięcia od systemu”. Jednak rozwiązanie proponowane przez niego było radykalnie odmienne od pomysłów Szulgina czy Illicha.

Młodzi ludzie z kwiatami we włosach mieli nie tyle trafić na naukę do fabryki, co poświęcić się „walce o pokój” i uruchamianiu ukrytego potencjału swojego umysłu. Leary głosił bowiem, że człowiek nie wykorzystuje w pełni wszystkich możliwości swojego mózgu. Przeszkodą w osiągnięciu prawdziwej wolności i odkrycia “odmiennych stanów świadomości” jest tradycyjny, zachodni system edukacji.

Przestrzegał więc młodych ludzi przed zachodnimi instytucjami wychowawczymi, które miały ich „znieczulić”, „uśpić” i „unieruchomić mózg”. Szedł nawet dalej twierdząc, jakoby system edukacji: „prawdopodobnie wywoływał bezpośrednie fizjologiczne uszkodzenie w układzie nerwowym” (T. Leary, Polityka ekstazy, przekł. R. Palusiński). Według niego szkoła wdrukowuje pewne utarte schematy myślowe, które uniemożliwiają właściwy rozwój potencjału umysłowego. Żłobi ścieżki, z których ciężko się wydostać.

Gdy odrzucimy specyfikę tego mistyczno-biologicznego słownictwa, otrzymamy stary roussowski schemat: po jednej stronie zły zachodni świata, który “wdrukowuje” ludzkości zniewalającą kulturę; po drugiej – prorocy “nowego, wspaniałego świata”, uszczęśliwiający młodzież.

Szkołę w tej wersji miały zastąpić bezpośrednie “iluminacje” czy “oświecenia” uzyskiwane przede wszystkim dzięki narkotykom i medytacji. Narkotyki przyśpieszały osiągnięcie stanu satori (oświecenia – termin ściągnięty z religii wschodnich). Ów stan ponoć uzyskiwano praktykując także techniki medytacyjne. Stąd moda wśród „dzieci kwiatów” na medytacje i doświadczenia z narkotykami.

Co prawda, „guru hippisów” był pionierem wykorzystania narkotyków w „oświacie”, ale przy tworzeniu swoich koncepcji korzystał z doświadczeń A. Huxley’a, który otwierał “nowe drzwi percepcji” zażywając meskalinę, oraz dr A. Hoffmana odkrywcy LSD. Leary kontynuował te eksperymenty, a następnie twórczo wykorzystał je w edukacji pokolenia flower power

Homeschooling

Wymienione wyżej poglądy miały podłoże lewicowe. Prawicowa kontestacja szkoły wychodzi z odmiennych założeń. Konserwatyści słusznie zauważają, że szkoła we współczesnej formie bardzo często jest miejscem ciągłych eksperymentów i indoktrynacji, wspierając niejednokrotnie powszechną deprawację (patrz: np. problem edukacji seksualnej, narkotyków, „fali” itp.).

Z kolei część liberalno-lewicowych zwolenników edukacji domowej, uważa, że szkoła jest skostniałą hierarchiczną strukturą, nie nadążającą za zmianami społecznymi. 

Jednakże lewicowcy, odwołujący się do haseł marksistowskich, będą postrzegali ten typ edukacji jako kaprys bogatych warstw społecznych, które mają pieniądze i czas na finansowanie oraz zajmowanie się domowym nauczaniem swych pociech.

Homeschooling z pewnością może być formą ochrony dziecka przed negatywnymi wpływami szkoły. Jednak biorąc pod uwagę same nauczane treści sprawa nie jest już tak oczywista. Dzieci kształcone w domu i tak bowiem muszą realizować program szkolny, bo zaliczają materiał w oparciu o obowiązującą podstawę programową. Nie ma zatem mowy o całkowitym uwolnieniu się od oficjalnej ideologii państwowej.

Dylematy przyszłości

Współczesne systemy edukacyjne niosą generalnie agnostyczno-scjentystyczną wizję świata. Szukanie dla niej alternatywy przez konserwatystów w edukacji domowej jest zatem usprawiedliwione. Zdziwienie mogą budzić głosy przeciw szkole pojawiające się na skrajnej lewicy. Używając pewnego skrótu myślowego można powiedzieć, iż mamy tu do czynienia z klasycznym ideowym sporem pomiędzy reformatorskim skrzydłem (modernistami), a „jastrzębiami” (postmoderna).

„Reformatorzy” uważają szkołę za pożyteczne narzędzie ideologicznego urabiania dzieci i stoją na stanowisku, że można ją dostosować do warunków „demokracji”, np. stosując tzw. metody aktywizujące, dające większą inicjatywę uczniom, czy przerabiając nauczyciela-mistrza w „przyjaciela” bądź „przewodnika” (żeby wyrównać „patriarchalne” nierówności szkoły). „Jastrzębie” nie podzielają tego optymizmu. W ich mniemaniu szkoła zarażona jest wirusem patriarchalizmu i tego faktu nie zmienią żadne reformy.

Ponadto „wahadło demokratyczne” co chwilę wynosi do władzy tzw. partie prawicowe, które wyhamowują „postępowe” reformy. Co dla „jastrzębi”, i nie tylko, musi być bardzo drażniące. Ta otoczka ideologiczna mająca źródło w spieraniu się ze sobą różnych lewicowych koncepcji organizowania szkolnictwa jest niewątpliwie ważna dla szerszego zrozumienia światowej polityki edukacyjnej.

W najbliższym okresie czasu trudno wyobrazić sobie, aby szkoły zostały zamknięte. Być może szkolnictwo zawodowe będzie ewoluowało w kierunku kształcenia kursorycznego, krótszego, a tym samym tańszego. Ale trudno wyobrazić sobie, że zrezygnowano z kształcenia podstawowego czy ogólnego.

 (Artykuł poprawiony. Pierwotnie pod tytułem: Teoria obumierania szkoły)



Zapisz się na newsletter a otrzymasz darmowy raport: Dwie rzeczy, które musisz zrobić, żeby dzieci słuchały Twych poleceń oraz artykuł w PDF: 23 wskazówki, jak wydawać polecenia dzieciom


Akceptuję politykę prywatności - Twój e-mail będzie bezpieczny.
Wyrażam zgodę na otrzymywanie, na moje konto poczty elektronicznej, informacji handlowych w formie mailingów i newslettera wysyłanych przez Firma EK Dariusz Zalewski. Wyrażenie zgody jest dobrowolne, ale niezbędne do otrzymywania wiadomości.
 


POLECAM MOJE KSIĄŻKI I KURSY AUDIO

form
KSIĄŻKA: Wychować człowieka szlachetnego
form
KSIĄŻKA: Decyduj i walcz!
KSIĄŻKA: Nieposłuszne dzieci, posłuszni rodzice
___________________________________________________________________________
Jak panować nad klasą?
KURS AUDIO: Jak panować nad klasą?
KURS AUDIO: Obżarstwo poskromione NOWOŚĆ!
KURS AUDIO: Cud posłuszeństwa
KURS AUDIO: Mocarz zmiany. 
___________________________________________________________________________